Kisi Nsi Kyeto :

Fi ntangu ntangu fiviokele, twavovila ye zola zaya nsasa ye tuku kia
zinnkumbu zankaka za bantu.


Mono yavovavo kwena ye nkumbu zankaka bonso Nsiku ka zena ye nsasa ko kadi
za nkisi zena. Bankaka ka bakwikila mbangula yoyo ko. Mu diodio, diamonika
vo mbote twayuvula bambuta ntangu yai butwakinu ya zimbuta mpasi kidi twawa
mpe mbangula zau.

Mazono "KINZONZI ye NTEKOLO andi MAKUNDU" yakezi tanganga. Mu nkanda wowo
mwasonukwa ngiambila (contes). Konso nsuka ngiambila yena ye ngana
(proverbe). Ngana zozo zena kanda kanda : za luzitu, za luvwezo, za mbwisulu
a ntima, za ndwenga, za ndwengosolo, ye b.b.

Nkanda wowo, u mosi mu miomio miasonika Tata Rév. Jacques N. Bahelele ye
wanietukwa ku Imprimerie E.E.M.M. Matadi mu 1964 (3ème édition).

Bukamanisi ngiambila, mu luse (page) 69, 70, 71 ye 72, nsoniki vo :

"Nkumbu zazingi zatuka mu bibila (circonstances) bia mbutukulu evo mu minkisi miakala ye bambuta :

- Nkenge : Mu ndambu za nkaka buna nkumbu yoyo yatuka mu zandu diabikwa nkumbu Nkenge; kansi mu ndambu zankaka buna i mwana (wa nkento) wabutuka ngudi bukalembwa teka kala ku ngonda.

[Dans certaines localités, ce nom se rapporte au marché dénommé Nkenge; mais dans d'autres, ce nom est donné à la fille qui a été conçue sans que la mère n'ait vu ses menstruations.]

- Mavakala : I mwana wabakala wabutuka ngudi bukalembwa teka kala ku ngonda.

[Nom donné au garçon conçu sans que la mère n'ait vu ses règles.]

- Nsunda : I mwana wa bakala evo wa nkento wabutuka, kansi watekisa malu
bukavaika mu vumu kia ngudi andi.

[Un garçon ou une fille qui, à la naissance, a fait sortir d'abord ses
pieds.]

-Nsenga : I mwana wabutuka mansenguka bukavaika mu vumu kia ngudi andi.

[Enfant né en position couchée par le dos.]

-Nzinga : I mwana wabutuka, kansi kingongo (kwabi evo kwayi) kiamana zingama
mu nsingu bukavaika mu vumu kia ngudi andi.

[Enfant né avec le cordon ombilical lié autour du cou.]

- Nlombi : I mwana watekisa koko ku ntwala bukavaika mu vumu kia ngudi andi.
Ndambu zankaka bonso ku Kongo dia Ntotila, buna mwana wowo buketitekisa
koko, bafweti baka luku ye tula va koko mpasi kidi kavaika mu nswalu.

[Nom donné à l'enfant qui, à la naissance, fait sortir d'abord sa main. Dans
certaines localités telles que Kongo dia Ntotila, on met du "fufu" à la main du bébé afin de faciliter sa sortie.]

-Nsimba(Makanzu) ye Nzuzi : Bana babutuka va kimosi. Mu ndambu zankaka
Nsimba i yandi babokilanga Makanzu. Bankaka bavovanga vo Nsimba i kota ye Nzuzi i nleke; kansi bankaka vo i Nzuzi kota ye Nsimba nleke.

[Ce sont des jumeaux. Nsimba est appelé Makanzu dans certaines localités.
Par ailleurs, certains disent que c'est Nsimba qui est l'aîné tandis que les autres prétendent que c'est plutôt Nzuzi qui est l'aîné.]

- Nlandu : I mwana walanda ku nima Nsimba ye Nzuzi.

[L'enfant né après Nsimba et Nzuzi.]

- Lukombo : I mwana walanda va nima Nlandu; i yandi wakomba vumu kia ngudi.

[L'enfant né après Nlandu.C'est lui qui a nettoyé les entrailles de la
maman.]

-Lufulangi evo Nsukula : I mwana walanda Lukombo. Vo mwana wowo ubutukidi,
buna se ye ngudi balenda vana nkumbu zankaka kwa bana bau benalanda.

[L'enfant né après Lukombo. A partir de ce moment, les parents peuvent
donner d'autres noms aux enfants qui naîtront par la suite.]

- Nsansi : Nkumbu yoyo itukidi mu nkisi. Vo teki bimeni katuka ntinta evo
diwa kwa bilekwa bia moyo buna ndiena usukulanga bio ye kusa ntinta ya
mbote ubikwanga Nsansi. I salu kia fuki ye kinkete mu sansa minkisi.

[Ce nom se rapporte aux fétiches. En effet, lorsque les statuettes
commencent à se dépeindre ou être rongées par les termites, c'est Nsansi qui se charge de leur restauration. C'est une tâche qui exige de l'art et de la patience.]

- Nkusu :Nkumbu yai itukidi mu nkisi wena ntu bonso ntu a nuni yena nkumbu a
nkusu.

[Ce nom est lié à la fétiche dont la tête ressemble à celle d'un perroquet.]

- Matundu, Malanda, Lutete, Nciama, Mavambu, Mpezo, Nsiku, Lubelo,Ntubi :
Nkumbu za babakala zitukidi mu nkisi ye mambu ma kinkimba.

[Ces noms ont trait aux fétiches et à des pratiques de "kinkimba".]

- Makemba, Malambi : I bakento bakala ku kinkimba. Bau babanzulwa bonso
zingudi.
Ka balendi vangwa mambu ma mbi ko, kadi i zingudi zau.

[Noms donnés aux femmes affectées au "kinkimba" et considérées comme mères. Aucun mal ne pouvait donc leur être fait car elles étaient leurs mères.]

- Mwanda, Nsemi : Nkumbu zazole zena mabanza mamosi. I mpila mosi vo
wasemwa, wena wa nlongo mu dia lekwa bia nkaka bia kanukunwa. Nanga mu nkumbu zozo mutukidi nkumbu ya Mwanda avelela.

[Ces 2 noms ont la même explication, càd, qui est consacré. Il peut manger
ce qui est interdit sans que rien ne puisse l'atteindre. C'est peut-être de là que vient la traduction de "Saint-Esprit".]

- Mayala : Muntu wayaduswa.

[Quelqu'un qui a été investi de pouvoir.]

- Mabiala : Bantu bayenda kutakana ku kinsweki. Kuna bazenga mambu ma
bazola. Mboki ndiena wakala mbuta, wabaka lusuki lwa muntu muntu mu bau babo bakala kuna.

Ntangu zankaka bazaba masamba mu nitu ye baka menga ye bunda mo mu nsuki. Landila diodo, mbuta sikatima bulu ye zika nsuki zozo mu ntoto.
Diambu diodio dina kala bonso ndefi kwa bau babo vo : wonso mu bau unazaikisa momo mabazengele kwa muntu wa nkaka, fweti fwa kaka. Vo bamweni mosi mu bau badikidi samuna mambu momo, buna wankaka sikabadika kunlwengisa vo : yambula mu vova kadi Mabiala twadia yeno.Mpasi kidi kabambuka moyo mu mambu buna bavana nkumbu yoyo ya Mabiala kwa mwana andi wabakala. I kuma Mabiala i mambu mamo mabawawana kuna.

[Un groupe de personnes se retira en secret. Là, ils décidèrent certaines
choses. Sur ce, le plus âgé préleva un peu de cheveux et du sang sur chacun. Le tout fut ensuite mélangé et enterré. Ils venaient là sceller un pacte au terme duquel personne ne pouvait dévoiler ce qu'ils avaient décidé sous peine de mort. Au moindre débordement, quelqu'un devait l'interdire de continuer à parler, afin de lui rappeler le pacte. Et pour qu'il se rappelle dudit pacte, ils donnèrent le nom de Mabiala à son fils. Mabiala est donc ce qu'ils avaient décidé.]

- Mpanzu : Nkumbu yoyo itukidi mu nkisi.

[Ce nom a trait à une fétiche.]

- Nzau : nkumbu yoyo mpe yatuka mu nkisi.

[Ce nom aussi a trait à une fétiche.


I momo tengi.

Yenge ye zola.

J.J. Zodulua
Mfumu a Nsundi.